انتخاب صفحه
شماره 4463 - سه شنبه 23 آبان 1396
شماره های پیشین:

نگاهی به مراسم آیینی مذهبی گلباران خورشید یزدل

میثم رضوانی‌یزدلی

آیین در لغت به معنی راه و روش، دین و مذهب، قانون و مقررات، عادت و خوی است اما در اصطلاح کارهایی است که به شیوه‌ای خاص و از پیش تعیین شده، انجام می‌شود. مراسم آیینی نوع خاصی از گفتار، اعمال و آدابی  است که از آموزه‌های دینی در مذاهب و فرقه‌های گوناگون در ادیان مختلف سرچشمه می‎‌گیرد و برای بیان احساسات دینی و مذهبی پیروان آنان استفاده می‌شود. 
این مراسم به دلیل آنکه  ریشه در تاریخ و فرهنگ مردم مختلف جهان دارد قدمت پیدایش آن به اندازه‌ تاریخ بشریت است. 
این مناسک با آفرینش انسان به وجود آمد و در زندگی انسان نهادینه ‌شد و با رفتار، گفتار، آداب و سنن انسان پیوند ‌خورد تا به صورت یک خرده فرهنگ جدایی‌ناپذیر در‌آمد. به عبارت دیگر این پدیده‌های فرهنگی از یک نقطه و مرحله ساده آغاز می‌شود و به تدریج و با گذشت سده‌ها و هزاره‌ها تغییر و تحول می‌یابد و با ویژگی‌های زمان و مکان هماهنگ می‌شود تا به دست ما می‌رسد. آیین‌ها و مناسک دینی یکی از نمودهای فرهنگی و رفتارهای اجتماعی در علوم مردم‌شناسی و انسان‌شناسی است که در آن به مطالعه باورهای دینی و مذهبی جوامع از ابتدا تاکنون در مورد ماورای طبیعت و چگونگی پیدایش، رشد، تغییر و تحول این اعتقادات می‌پردازد.  سرچشمه‌ی آیین و مناسک‌های دینی به انسان‌های نخستین در اقوام و ملل مختلف می‌رسد.
 این آداب و مناسک، نتیجه‌ی حیرت و تامل انسان در طبیعت و آثار آن بوده است  که انسان برای دوری از حوادث ترسناک و ناملایمات به آن پناه، استغاثه و توسل ‌کرده است. به عنوان مثال آسمان یکی از نمودهای مشترک طبیعت در آیین‌های بشری است که به عنوان کانون و مرکز حیرت و دهشت از آن یاد می‌شود. آسمان و پدیدهای جلوه‌گر در آن مانند خورشید، ماه، ستاره، ابر، باد، باران، آذرخش و غیره چنان با زندگی انسان‌های نخستین عجین و تنیده بود که هریک از آن پدیده‌ها در اندیشه و نگاهش، نیروی ایزدی با ویژگی‌های انسان‌وار ترسیم شده بود و نتیجه کاهش و نقصان در کارکرد طبیعی این موجود نیمه خدایی پیدایش مناسک و آیین‌های مذهبی مختلف شد.«عجز و ناتوانی انسان از درک و دریافت قوانین طبیعی حاکم بر این پدید‌ه‌ها از یک سو و ناتوانی‌اش در برگردانیدن شرایط پیرامون به سود خویش به کمک وسایل و ابزار از دیگر سو یکی از علل پیدایی آیین‌های گوناگون برای هریک از جلوه‌های آسمانی بوده است». 
به تدریج جوامع ابتدایی برای نیروهای ماورای طبیعت موقعیت معینی و برای هریک سلسله مراتبی که در راس آن یک نیروی عالی قرار داشت، درنظر گرفت و از این طریق جوامع ابتدایی از چندخدایی به یک خدایی رسید(روح‌الامینی،174). «هر قدر انسان توانسته است بر پیرامون خود چیره شود و برای رویارویی با عوامل محیطی، ساخت و ساز و نوآوری از تکنولوژی استفاده کند این آیی‌ها رنگ باخته‌اند به گونه ای که امروزه تنها در میان قبایل، ایلات و روستاییان پیرامونی، حاشیه‌ای و دورافتاده اثری پریده‌رنگ از این آیین‌ها برجای مانده است».
 بسیاری از این آیین‌ها و مناسک به وسیله‌ی آرکی‌تایپ یا کهن‌الگوها به انسان مدرن امروزی انتقال یافته است. «آرکی‌تایپ در اصطلاح عام، تصویر تجریدی طبقه‌ای از اشیاء است که بیشترین ویژگی نوعی را که در آن طبقه مشترک است، ارایه می‌دهد؛ اما در اصطلاح خاص به درون‌مایه‌ها، تصویرها، الگوها و شخصیت‌هایی که در ادبیات ملل مختلف و اساطیر و حتی در رویاها تکرار می‌شود آرکی‌تایپ نامیده می‌شود» (میرصادقی، ص 331).
 کهن‌الگو یا آرکی‌تایپ انگاره‌های ازلی، مشترک و پایدار بشری است که در ضمیر ناخودآگاه انسان ذخیره و در اسطوره‌ها، افسانه‌ها، آیین‌های دینی، مناسک ‌مذهبی، رویاها و آثار هنری و ادبی آشکار مي‌شود.  در باور یونگ ناخودآگاه جمعی میراثی از رویاهای گروهی، انگاره‌های اساطیری و تصورات ذهنی و روانی انسان در دوره‌های نخستین زندگی بشری است که در حافظه‌ تاریخی انسان‌ها پنهان می‌شود و نسل به نسل به یکدیگر انتقال می‌یابد و به این صورت در همه انسان‌ها مشترک و یکسان است.
مراسم آیینی، برای تعادل روحی وآرامش روانی اقوام و جوامع نخستین نیازی ضروری بوده و برگزاری آن به زندگی آنان  معنا بخشیده است و اقوام نخستین از این طریق خود را به سرچشمه‌های ازلی متصل کرده‌ و زندگی خویش را معنا داده‌اند. کارکردی که تا به امروز، هنوز  این گونه مراسم در زندگی انسان انجام می‌دهند و انسان مدرن بیش از هر زمان دیگری برای ایجاد تعادل، آرامش و زندگی معنوی به آن نیاز دارد. باور به یک امر قدسی و و موجود فراطبیعی یکی از بنیان‌های اصلی ادیان جهان است. پیامبر هر دینی وظیفه داشت تا مجموعه‌ای از آداب و شعائر مذهبی را به پیروان آن دین ابلاغ کند تا آنان با اجرای آن سبب تعالی و تکامل خویش و از زندگی معنوی بهره‌مند شوند.
با ورود اسلام به ایران و گرایش ایرانیان به فرهنگ تشیع به ویژه در دوره حکومت‌های آل‌بویه و صفویه زمینه استمرار و رشد مناسک و آیین‌های مذهبی با محوریت اندیشه‌ شیعی در ایران به وجود آمد. دوران آل بویه نقطه عطفی برای پیدایش و ترویج اندیشه‌های شیعه قلمداد می‌شود. از این دوره است که سنت‌های عزاداری برای امامان شیعه به یکی از مهمترین ارکان فرهنگ شیعی تبدیل می‌شود و هویت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی شیعه را قوام می‌بخشد. حادثه کربلا یکی از این موارد هویت و تشخص تشیع است که در قالب سنت و آیین عزاداری با یک رویکرد حماسی عرفانی آشکار می‌شود و قرن‌هاست به عنوان یک سنت نمادین در حیات اجتماعی و سیاسی شیعه با صبغه و رنگ‌ ایرانی زنده و پایدار است. با روی کار آمدن حکومت صفویه و رسمی کردن مذهب شیعه در کشور برگزاری آیین‌های شیعه در ایران گسترش بیشتری یافت و این سنت مانند دیگر زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، ادبی و غیره در بین توده مردم با رنگ و بوی محلی رواج یافت. تنوع اقوام و فرهنگ‌های گوناگون در ایران سبب شد تا انواع آیین و سنت‌های عزاداری با رویکردی ایرانی شکل بگیرد و آیین‌های عزاداری مختلفی در بستر فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران برگزار شود وآیین‌های عزادرای با سبقه و زمینه‌های فرهنگی خاص خودشان شکل بگیرد و تداوم بیابد. در آیین‌های عزاداری توجه به فرهنگ و تاریخ  اقوام ایرانی برای شناخت، رمزگشایی و نشانه‌شناسی  آن تاثیر شگرفی دارد. آیین‌های نخل‌برداری در یزد، بیل زنی در خراسان‌جنوبی، کرنا زنی در گیلان، کرپ‌زنی‌ در لرستان و غیره ریشه در تاریخ و فرهنگ محلی دارند و سرچشمه‌آن به اسطوره‌ها بازمی‌گردد.  یکی از این آیین‌های عزاداری شیعی در کاشان با رنگ و بوی محلی و آمیخته با فرهنگ ایرانی  مراسم «گلبارن خورشید یزدل» است که هر سال در سالروز شهادت امام رضا(ع) در امامزاده بی‌بی‌شاه‌زینب(س) یزدل توسط هیئت انصارالحسین برگزار می‌‍‌شود.
 این امامزاده فرزند امام موسی کاظم(ع) و خواهر امام رضا(ع) و حضرت فاطمه معصومه (س) است. زنان یزدل به پیروی از زنان نوغانی در زمانی که مردان از ترس استبداد مأمون خلیفه عباسی جرأت نداشتند تا در مراسم تشیع پیکر امام رضا(ع) شرکت کنند برای خنثی کردن توطئه مأمون عباسی از جان و مال خود گذشتند وکابین و مهریه خود را به شوهران خویش بخشیدند و از آنها اجازه خواستند تا پیکر مطهر امام رضا(ع) را تشیع کنند  و تابوت آن بزرگوار را با گل سرخ گلباران کنند و سپس به خاک بسپارند. در این مراسم راساعت 8 صبح برگزار می‌شود و مردان و زنان از مسجد امام حسین(ع) مسیر یزدل تا امامزاده(س) با پای پیاده طی می‌کنند و در امامزاده(س) با اجرای برنامه روضه‌خوانی اقامه‌ عزا می‌کنند. 
سپس با اجرای برنامه تئاتر گوشه‌ای از زندگی و کرامات امام رضا(ع) را به نمایش می گذارند و بعد ازآن پیکر نمادین امام(ع) توسط زنان تشییع و گلباران می‌شود. پس از آنکه تابوت آن حضرت(ع) در صحن پایین 3 مرتبه طواف داده می‌شود 8 فرشته از بارگاه امامزاده برای تحویل تابوت بیرون می‌آیند و در بین زنان حاضر می‌شوند و تابوت را که در دستان زنان است تحویل گرفته و دوباره به سمت بارگاه امامزاده(س) حرکت می‌کنند و دوباره پیکر مطهر امام رضا(ع) در مسیر به وسیله فرشته‌ها گلباران می‌شود. با اقامه اذان و نصب پرچم حرم امام‌رضا(ع) بر بالای گنبد امامزاده(س) مراسم خاتمه می‌یابد و بعدار ز اقامه نماز ظهر و عصر از زائران با غذای نذری حضرت پذیرایی می‌شود. 
مراسم گلباران خورشید از چند نظر اهمیت دارد: اول اینکه این  مراسم در یکی از بقعه‌های تاریخی – اساطیری شهرستان کاشان برگزار می‌شود که منشآ اسطوره‌ای دارد. دوم اینکه بین ژرف ساخت روایت اسطوره‌ای بقعه و مراسم آیینی هماهنگی وجود دارد هرچند که روساخت هردو تفاوت دارد. سوم اینکه هر دو از عناصر نمادین و سمبلیک استفاده شده است. چهارم مراسم گلباران خورشید فقط به وسیله زنان برگزار می‌شود و مردان در اجرای برنامه‌ نقش و دخالتی ندارند.

لطفا نظر خود را درباره این مطلب بیان نمایید

draggablePen